اولین بانک در عصر هخامنشی؛ رازهای بانکداری کوروش بزرگ

اولین بانک در عصر هخامنشی موضوعی است که بسیاری از تاریخ‌پژوهان و اقتصاددانان را شگفت‌زده می‌کند. پیداست که با فرمانروایی کورش کبیر، اقتصاد ایران وارد مرحله‌ای نوین و جهانی شد که تا فروپاشی حکومت ساسانیان، روند عمومی آن دست‌نخورده باقی ماند. گشودن لیدی، کشور ثروتمندی که مردمش به مبتکران ضرب سکه شهرت داشتند و همچنین فتح بابل، یکی از معدود باراندازها و بازارهای کهن بین‌المللی، ایران را از سند تا مدیترانه به بزرگترین مرکز اقتصادی جهان باستان تبدیل کرده بود. این تحولات اقتصادی، نیاز به نهادهای مالی منظم را بیش از پیش احساس کرد و بستر را برای ظهور اولین بانک‌ها فراهم آورد.

یک لوح باستانی بابلی که یک سال پس از فتح بابل توسط کوروش، در همدان مورد بازدید و بازیابی قرار گرفت، نشان می‌دهد که ۵۳۷ سال قبل از میلاد مسیح، شخصی به نام «تادانو» که گویا از مسئولان مالی شهر هگمتانه (پایتخت همدان در دوره مادها) بوده است، مبلغ یک پوند و نیم نقره به ارزش سکه‌های نیم سیکلی به شخصی به نام «ایتی مردوک بالاتو» وام داده است. این وام مشروط به بازپرداخت با بهره و کالا در زمان مقرر بود که نشان‌دهنده پیچیدگی و نظم سیستم مالی آن دوران است.

سند تاریخی هگمتانه و وام‌های بانکی

سندی که نشانگر اهدای یک وام بانکی به شخصی است در شهر «آگاماتو» یا همان اکباتان نوشته شده و بنابر شواهد تاریخی، «آیتی مردوک بالاتو» خود رئیس بزرگترین بانک بابل بوده که شرکت مالی و اقتصادی هم به نام شرکت «اگیبی و پسران» را داشته است. این اسناد مربوط به زمان کوروش کبیر و کمبوجیه است و نشان می‌دهد که چگونه بانکداری از معابد به بخش خصوصی منتقل شد.

با استناد به این شواهد می‌توان یادآور شد، بانکداری قرن‌ها پیش از میلاد حضرت مسیح در بسیاری از نقاط جهان رونق داشته است. گرچه بسیاری بر این عقیده‌اند که آغازگر حرفه بانکداری در جهان، صرافان بوده‌اند که با تعیین عیار فلزات قیمتی، موجب سهولت مبادله آنها با کالاها شده‌اند. تداوم این نوع تجارت مردمی به یاری و حمایت همان صرافان امکانپذیر شد، اما مبادله کالا و رواج دادوستد نیاز به ابزارهایی برای پرداختن داشت که در تعیین ارزش و امکان سنجش انواع کالاها و خدمات، مورد قبول همه باشد.

تکامل بانکداری از معابد تا بخش خصوصی

در این روزگار، بازرگانی ایران رونق و پول مسکوک رواج یافت و ایران را به بزرگترین مرکز اقتصادی جهان باستان تبدیل کرد. مردم یونان باستان، روم، بابل و چین نیز اموال خود را در معابد و اماکن مقدس خودشان به افرادی که مورد اطمینان و اعتماد آنها بود، می‌سپردند. اما همزمان با اوج سلسله هخامنشیان، اقتصاد ایران وارد مرحله جدیدی شد که عواملی نظیر فتح لیدی و بابل در آن بی‌تاثیر نبود.

در روزگار هخامنشیان، بانک‌هایی خصوصی نظیر بانک‌های «اگیپی و پسران» و «مورشو و پسران» برای نخستین‌بار هویت رسمی یافتند. بنیانگذار بانک اگیپی، شخصی به نام «یعقوب» بوده و دامنه فعالیت این بانک بسیار وسیع بود و به عملیات بانکی امروزی شباهت داشت. بانک‌های خصوصی دوره هخامنشیان به عملیات رهنی و کارگشایی مشغول بودند، قبول سپرده کرده و وام می‌دادند.

سوالات متداول