تاریخچه باغ وحش تهران؛ از باغ وحش ناصری تا امروز

تاریخچه باغ وحش تهران به دوران قاجار و به‌ویژه سلطنت ناصرالدین‌شاه بازمی‌گردد، زمانی که ایران برای اولین بار با مفهوم باغ‌وحش مدرن اروپایی آشنا شد. این رویداد نه تنها یک تغییر فرهنگی بود، بلکه نشان‌دهنده تلاش حاکمان برای الگوبرداری از تمدن غرب و ایجاد فضایی عمومی برای تفریح و آموزش مردم بود. درک این تاریخچه به ما کمک می‌کند تا ریشه‌های علاقه ایرانیان به حیوانات و طبیعت را بهتر بشناسیم و همچنین از سرنوشت گونه‌های منقرض شده‌ای که زمانی در این باغ‌وحش زندگی می‌کردند، آگاه شویم.

مطالب مرتبط با «تاریخچه باغ وحش تهران»: «بازدید مایک پنس از باغ وحش استرالیا + عکس‌های جذاب» و «ایوانکا ترامپ و فرزندش در باغ وحش؛ لحظات تفریحی و شاد»

پیش از تأسیس باغ‌وحش رسمی، نگهداری حیوانات در دربار پادشاهان ایرانی سابقه‌ای طولانی داشت، اما این ناصرالدین‌شاه بود که با الهام از سفرهای خود به اروپا، دستور ساخت باغ‌وحشی را داد که هم برای دربار و هم برای عموم مردم قابل دسترسی باشد. این باغ‌وحش که بعدها به «مجمع‌الوحوش ناصری» معروف شد، نقطه عطفی در تاریخ حیات وحش و گردشگری ایران محسوب می‌شود. در ادامه به بررسی دقیق مراحل شکل‌گیری، انتقال و ویژگی‌های این مجموعه تاریخی می‌پردازیم.

ریشه‌های تاریخی و الهام از اروپا

در دوران سلطنت محمدشاه قاجار، میرزاحسین خان آجودانباشی مأموریت یافت تا به اروپا سفر کند و مسائل دیپلماتیک را پیگیری نماید. او در سفرنامه خود که بعدها منتشر شد، توصیفات دقیقی از باغ‌وحش پاریس ارائه داد. او اشاره کرد که در این مکان، هزاران حیوان از سراسر جهان، زنده یا مرده، نگهداری می‌شوند. این توصیفات شامل حیواناتی مانند زرافه، شیر و گرگ بود که برای ایرانیان آن زمان بسیار شگفت‌انگیز بودند. این گزارش‌ها جرقه‌ای در ذهن ناصرالدین‌شاه ایجاد کرد تا او نیز چنین مکانی را در تهران بنا کند.

نکته جالب اینجاست که قبل از این رویداد، تماشای حیوانات در ایران بیشتر محدود به دربار یا نمایش‌های خیابانی بود. جهانگردانی مانند جیمز موریه در خاطرات خود به دیدن شیر و خرس زنجیر شده در میدان ارگ تهران اشاره کرده‌اند، اما این یک ساختار رسمی و علمی نبود. ناصرالدین‌شاه که شیفته الگوبرداری از غرب بود، تصمیم گرفت باغ‌وحشی بسازد که هم مدرن باشد و هم شامل حیوانات نادر از سراسر جهان باشد.

تأسیس مجمع‌الوحوش ناصری

با بازگشت ناصرالدین‌شاه از سفرهای فرنگی، دستور ساخت باغ‌وحش صادر شد. این باغ‌وحش در ابتدا در منطقه لاله‌زار تهران و در باغی که متعلق به امیرنظام گروسی بود، تأسیس شد. ناصرالدین‌شاه شخصاً بر نگهداری و تربیت حیوانات نظارت داشت و حتی از هندوستان فیل و طاووس برای این مجموعه فرستاد. حیواناتی مانند ببر، پلنگ، شیر، خرس، کفتار و میمون در این باغ آزادانه نگهداری می‌شدند.

پزشک دربار ناصرالدین‌شاه در خاطرات خود نام برده است که در این باغ‌وحش چهار شیر نر و یک ماده از شیراز، سه ببر از مازندران، یک یوز و سه پلنگ از جاجرود و پنج خرس از دماوند وجود داشته‌اند. این تنوع زیستی نشان‌دهنده اهمیت ویژه‌ای بود که شاه به این مجموعه می‌داد. باغ‌وحش ناصری به سرعت به یکی از مقاصد محبوب مردم تهران تبدیل شد و در روزهای تعطیل شلوغ می‌شد.

انتقال به دوشانتهه و داستان تلگراف

با گسترش شهر تهران، باغ‌وحش لاله‌زار در داخل بافت شهری قرار گرفت و ناصرالدین‌شاه دستور داد تا این مجموعه به منطقه خوش‌آب‌وهوای دوشانتهه منتقل شود. او در آنجا کاخی با حوضی بزرگ داشت و باغ‌وحش را در نزدیکی آن احداث کرد. یکی از داستان‌های معروف درباره علاقه شاه به حیوانات، داستان تلگراف شیربان است. وقتی یکی از شیرها بچه‌ای به دنیا آورد، شاه دستور داد تا وضعیت آن را لحظه به لحظه گزارش دهند. شیربان در تلگرافی نوشت «حال حیوان‌ها خوب است» و شاه از کلمه «حیوان» برای شیرهای مورد علاقه‌اش ناراحت شد و شیربان را تنبیه نمود.

سرنوشت باغ‌وحش و حیوانات منقرض شده

پس از کشته شدن ناصرالدین‌شاه، پادشاهان بعدی قاجار همچنان به باغ‌وحش توجه داشتند، اما با روی کار آمدن رضاخان و حکومت پهلوی، توجه به این مجموعه کاهش یافت. باغ‌وحش ناصری در نهایت از بین رفت و حیوانات آن پراکنده شدند. متأسفانه، گونه‌هایی مانند یوزپلنگ جاجرود و خرس دماوند که زمانی در این باغ‌وحش زندگی می‌کردند، دیگر هرگز دیده نشدند. این اتفاق در کمتر از ۱۵۰ سال رخ داد و نشان‌دهنده آسیب‌پذیری حیات وحش در برابر تغییرات محیطی و انسانی است.

سوالات متداول