تاریخچه شکل گیری نظمیه در ایران؛ از قراولخانه تا پلیس مدرن

تاریخچه شکل گیری نظمیه در ایران داستانی جذاب از گذار از ساختارهای سنتی و محلی به یک سازمان متمرکز و مدرن است. این تحول که ریشه در نیاز پادشاهان قاجار برای کنترل پایتخت و ایجاد امنیت جانی و مالی شهروندان داشت، با مداخلات خارجی و الگوبرداری از مدل‌های اروپایی همراه شد. درک این تاریخچه به ما کمک می‌کند تا با ساختار فعلی نیروی انتظامی و چالش‌ها و دستاوردهای آن در طول قرن‌های اخیر بهتر آشنا شویم و ببینیم چگونه نام‌های مختلفی مانند قراولخانه، اداره نظمیه و در نهایت شهربانی و ناجا پدید آمدند.

مطالب مرتبط با «تاریخچه شکل گیری نظمیه»: «ایرج خواجه‌امیری از داستان شکل‌گیری ترانه‌ی محبوب «پیرهن صورتی» گفت + ویدئو»

در دوران قاجار، مدیریت امنیت شهری با چالش‌های زیادی روبرو بود و مقاماتی مانند کلانتر و داروغه وظایف پیچیده‌ای را بر عهده داشتند. با ورود اصلاح‌طلبانی چون امیرکبیر و سپس ناصرالدین شاه، گام‌های جدی برای ایجاد نظم برداشته شد. این مقاله به بررسی دقیق مراحل مختلف این تحول می‌پردازد و نشان می‌دهد که چگونه یک نهاد ساده نظارتی به یک وزارتخانه قدرتمند تبدیل شد.

ریشه‌های سنتی امنیت در تهران پیش از نظمیه

پیش از آنکه صحبتی از پلیس مدرن به میان بیاید، امنیت در تهران بر عهده نهادهایی بود که ساختاری کاملاً متفاوت با استانداردهای امروزی داشتند. زمانی که آغامحمدخان قاجار تهران را به عنوان دارالخلافه انتخاب کرد، قاسم خان دولو را با صد تفنگچی به عنوان نخستین رئیس شهربانی (به معنای سنتی آن) منصوب کرد. در آن دوران، انتظامات داخلی بر عهده «قراولخانه» بود و سربازان زیر نظر مستقیم کلانترها فعالیت می‌کردند.

مقامات محلی مانند عسس (نگهبان)، شحنه (پاسبان) و داروغه (حاکم نظامی) وظایف نظارتی را انجام می‌دادند. همچنین «میرشب» نقش مهمی در کنترل تردد افراد در شب ایفا می‌کرد و افرادی که بدون دلیل موجه در شهر تردد می‌کردند را دستگیر می‌نمود. این ساختار اگرچه پایه‌های اولیه نظم را فراهم می‌کرد، اما فاقد ساختار متمرکز و حرفه‌ای بود.

نقش امیرکبیر و میرزا حسین خان سپهسالار

امیرکبیر به عنوان نخستین پیشگام در استقرار نظم و امنیت مدرن در تهران شناخته می‌شود. او در دوران اقامت در استانبول با نحوه عملکرد ادارات دولتی آشنا شده بود و پس از رسیدن به صدارت، دستور داد 40 قراولخانه در نقاط مختلف تهران تأسیس شود و برای هر کدام 12 نگهبان تعیین گردد. اما پس از او، میرزا آقاخان نوری به دلیل دیدگاه‌های ارتجاعی، از پیشبرد این اصلاحات جلوگیری کرد.

با روی کار آمدن میرزا حسین خان سپهسالار (مشیرالدوله)، اصلاحات امنیتی از سر گرفته شد. او برای نخستین بار واژه «نظمیه» را به کار برد و اداره‌ای با این نام تأسیس کرد. محمدعلی خان از فارغ‌التحصیلان دارالفنون به ریاست این اداره منصوب شد، اما مردم و مأموران به دلیل عادت به نام‌های قدیمی، آن را «اداره» می‌نامیدند و واژه نظمیه در اذهان عمومی رواج نیافت.

تأسیس پلیس به سبک اروپایی و ورود مستشاران اتریشی

ناصرالدین شاه در سفرهای خود به اروپا، با نظم و انضباط پلیس‌های اروپایی آشنا شد و تصمیم گرفت چنین تشکیلاتی را در ایران نیز ایجاد کند. او از دولت اتریش درخواست کمک کرد و این کشور نجیب‌زاده ایتالیایی به نام «کنت آنتوان دمونت فورت» را به تهران فرستاد. کنت با بررسی وضعیت شهر، اعلام کرد که با 400 پلیس پیاده و 60 پلیس سوار می‌تواند امنیت تهران را تأمین کند.

در روز 16 ذیقعده 1295 ق، نخستین تابلوی «اداره جلیله پلیس دارالخلافه و احتسابیه» نصب شد. ناصرالدین شاه در افتتاحیه حضور یافت و مردم با واژه «پلیس» آشنا شدند. کنت فورت به لقب «نظم‌الممالك» و منصب امیرتومانی (سرلشکری) مفتخر شد. در ابتدا، وظایف شهربانی و شهرداری در یک واحد متمرکز بود و کنت همزمان رئیس هر دو نهاد بود.

تحولات در دوران مشروطه و پهلوی

در دوران مشروطه، ریاست نظمیه را سردار افخم و سپس یپرم خان بر عهده داشتند. نقطه عطف دیگری در سال 1311 ه.ش رخ داد زمانی که مستشاران سوئدی وارد شدند و نخستین مدرسه پلیس را در میدان توپخانه تأسیس کردند. این دوره نشان‌دهنده تلاش برای حرفه‌ای‌تر کردن نیروهای انتظامی بود.

در دوران محمدرضا پهلوی، تلاش‌هایی برای کاهش دلهره مردم از تشکیلات مخوف نظمیه رضا‌شاهی انجام شد، اما با محکم شدن پایه‌های قدرت شاه، کنترل شهربانی دوباره در دست دربار قرار گرفت. این مسئله یکی از دلایل اختلاف دولت دکتر مصدق با دربار بود. پس از کودتای 28 مرداد، کنترل مطلق نیروهای انتظامی در دست شاه متمرکز شد تا جایی که حتی فرماندهانی که با فساد در محلات خاص مخالفت می‌کردند، عزل شدند.

سوالات متداول