کاردستی اسکلت بدن کلاس پنجم؛ ساخت ماکت مقوایی ساده

کاردستی اسکلت بدن کلاس پنجم را با کاغذ سفید، یک زمینه مقوایی و چند برش ساده بساز. در این آموزش پرشین‌وی، اول بخش‌های اصلی اسکلت را روی مقوا می‌چینی و بعد با دو نوار مقوایی، یک مدل ساده از خم شدن مفصل آماده می‌کنی. برای شروع به وسیله گران یا ابزار تیز احتیاج نداری.

این فعالیت به درس «حرکت بدن» علوم پنجم مربوط است. ماکت، شکل ساده‌شده‌ای از بدن است و همه استخوان‌ها یا جزئیاتشان را نشان نمی‌دهد. هدف این است که جای جمجمه، ستون مهره‌ها، قفسه سینه، لگن و استخوان‌های اندام‌ها را بشناسی. مدل لولایی هم فقط خم شدن در یک محل اتصال را نشان می‌دهد؛ درباره ماهیچه و حرکت واقعی بدن، جداگانه توضیح می‌دهیم.

برای کاردستی اسکلت بدن چه وسایلی لازم است؟

وسایل ساده برای ساخت تابلوی اسکلت و مدل لولای کاغذی.

• یک مقوای تیره حدود ۳۰ در ۴۰ سانتی‌متر برای زمینه.
• دو یا سه برگ کاغذ سفید نسبتاً ضخیم یا مقوای نازک.
• مداد، پاک‌کن، خط‌کش و ماژیک مشکی.
• قیچی نوک‌گرد و چسب مخصوص کاغذ.
• چند تکه چسب کاغذی باریک برای ساخت لولای ساده.
• دو نوار مقوایی محکم، هرکدام حدود ۳ در ۱۲ سانتی‌متر.
• چند کارت کوچک برای نام بخش‌ها و یک پاکت برای نگهداری قطعه‌ها.

زمینه تیره کمک می‌کند قطعه‌های سفید را بهتر ببینی. اگر فقط مقوای روشن داری، دور قطعه‌ها را با مداد خاکستری خط بکش. لازم نیست همه قسمت‌ها را با ابزار خاص ببُری. شکل‌های ساده و لبه‌های گرد برای این کار مناسب‌اند. برش مقوای ضخیم را به بزرگ‌تر بسپار و قطعه‌های ریز را روی میز نگه دار.

از گوش‌پاک‌کن استفاده‌نشده هم می‌توان برای یک تصویر خیلی ساده کمک گرفت، اما مدل این آموزش با کاغذ است تا طول و شکل قطعه‌ها را راحت‌تر تنظیم کنی. اگر کاغذ بازیافتی دوست داری، کاردستی ساخت کاغذ یک فعالیت جداگانه دارد. برای قطعه‌های این ماکت، کاغذی انتخاب کن که هنگام برداشتن پاره نشود و روی زمینه خوب بچسبد.

قبل از ساخت ماکت، اسکلت بدن را ساده بشناس

اسکلت به بدن شکل و تکیه‌گاه می‌دهد. بعضی قسمت‌های آن از اندام‌های مهم محافظت می‌کنند؛ جمجمه از مغز و قفسه سینه از اندام‌هایی مانند قلب و شش‌ها محافظت می‌کند. استخوان‌ها همراه ماهیچه‌ها و مفصل‌ها در حرکت بدن نقش دارند. پس نباید بگویی «استخوان‌ها به‌تنهایی خودشان را حرکت می‌دهند».

به محل‌هایی مثل آرنج و زانو توجه کن؛ اندام در این قسمت‌ها خم می‌شود. مفصل محل اتصال استخوان‌هاست و همه مفصل‌ها حرکت یکسان ندارند. برای نمونه، حرکت شانه با حرکت آرنج فرق دارد. در این پروژه، فقط یک لولای ساده می‌سازیم تا تغییر زاویه دو قطعه را ببینی. آن لولا، ساختمان کامل مفصل بدن را بازسازی نمی‌کند.

ماهیچه هنگام کوتاه شدن، استخوان متصل به خود را می‌کشد و به حرکت آن کمک می‌کند. در بدن، دستگاه عصبی هم حرکت را هماهنگ می‌کند. برای ارائه کلاس پنجم همین توضیح کوتاه کافی است. لازم نیست نام همه ماهیچه‌ها یا استخوان‌های ریز را حفظ کنی؛ اول نام و جای بخش‌های اصلی را درست یاد بگیر.

الگوی اسکلت مقوایی را چطور آماده کنیم؟

قطعه‌های ساده را پیش از چسباندن، جدا ببُر و روی میز مرتب کن.

۱. جای سر، تنه و اندام‌ها را مشخص کن

روی یک کاغذ چرک‌نویس، یک خط عمودی کم‌رنگ بکش. بالای آن جای جمجمه، وسطش جای قفسه سینه و پایین‌تر جای لگن را علامت بزن. سپس مسیر دو دست و دو پا را مشخص کن. فعلاً فقط جای قطعه‌ها مهم است. اسکلت را کمی کوچک‌تر از زمینه بگیر تا پایین پاها و کنار دست‌ها فضای خالی بماند.

برای نمونه، می‌توانی ارتفاع کل مدل را حدود ۲۸ تا ۳۰ سانتی‌متر انتخاب کنی. جمجمه حدود ۴ تا ۵ سانتی‌متر، تنه و لگن در مجموع حدود ۱۰ سانتی‌متر و بقیه ارتفاع برای پاها باشد. این اندازه‌ها نسبت دقیق بدن انسان نیستند؛ فقط به چیدن قطعه‌ها روی یک مقوای کوچک کمک می‌کنند. اول چیدمان را امتحان کن و بعد اندازه‌ها را اصلاح کن.

۲. قطعه‌های جفت را با هم ببُر

برای دو بازو و دو ران، نوارهای بلند با دو سر گرد بکش. قطعه‌های سمت چپ و راست را کنار هم آماده کن تا طولشان خیلی فرق نکند. برای هر ساعد و هر ساق پا، دو نوار باریک‌تر کنار هم در نظر بگیر. در بدن واقعی، بخش بازو یک استخوان اصلی و ساعد دو استخوان دارد؛ ران هم یک استخوان اصلی و ساق دو استخوان دارد.

این نوارها تصویر دقیق شکل استخوان‌ها نیستند. لازم نیست سر همه آن‌ها را مثل استخوان کارتونی بزرگ و دایره‌ای بکشی. یک نوار با لبه گرد هم برای مدل ساده کافی است. دست‌ها را فعلاً به شکل یک کف دست ساده و پاها را به شکل کف پا ببُر. ریزه‌کاری انگشت‌ها و استخوان‌های مچ، هدف این نسخه نیست.

اگر برش متقارن برایت سخت است، کاغذ را تا کن و دو قطعه هم‌اندازه بساز؛ فقط کاغذ را بیش از حد ضخیم نکن. برای تمرین برش و چسباندن هم آموزش کاردستی با کاغذ چند پیشنهاد ساده دارد. قطعه‌ها را در پاکت بگذار تا هنگام آماده کردن تنه گم نشوند.

ساخت جمجمه، ستون مهره‌ها و قفسه سینه

چیدمان اولیه سر و تنه؛ قطعه جناغ و نام بخش‌ها را در ادامه اضافه کن.

۳. جمجمه کاغذی را بالای زمینه بگذار

یک شکل بیضی با بخش پایین کمی باریک‌تر ببُر و برای صورت، دو فضای ساده چشم و یک نشانه کوچک برای بینی بکش. لازم نیست شکل ترسناک یا دندان‌های تیز بسازی. این قطعه فقط نمای ساده جمجمه است. اگر می‌خواهی دهان را نشان بدهی، یک خط کوتاه و چند خط کوچک کافی است.

جمجمه را بالای زمینه قرار بده و فعلاً آن را نچسبان. زیرش برای گردن و ادامه ستون مهره‌ها جا بگذار. روی یک کارت بنویس «جمجمه؛ محافظ مغز». برای توضیح علمی، به متن کتاب توجه کن؛ حالت خندان یا ساده صورت، جزئیات تزئینی این کاردستی است و درباره شکل دقیق استخوان‌های جمجمه چیزی ثابت نمی‌کند.

۴. ستون مهره‌ها را تکه‌تکه نشان بده

چند مستطیل یا بیضی کوچک سفید را زیر هم بچین تا یک مسیر مرکزی از پایین جمجمه تا لگن بسازی. بین آن‌ها فاصله خیلی کم بگذار تا تکه‌تکه بودن مسیر معلوم باشد. لازم نیست برای این ماکت، تعداد دقیق همه مهره‌ها را بازسازی کنی. کنار آن بنویس «ستون مهره‌ها» و در ارائه بگو که این بخش از چندین مهره تشکیل شده است.

ستون مهره‌ها را مانند یک استخوان بلند و یک‌تکه معرفی نکن. در ماکت ساده، قطعه‌های کاغذی فقط نشانه مهره‌ها هستند و شکل واقعی هر مهره را ندارند. اگر زمینه شلوغ شده، تعداد قطعه‌های نمایشی را کمتر کن و نام بخش را خوانا بنویس. دقت در توضیح مهم‌تر از زیاد کردن قطعه‌های سفید است.

۵. دنده‌ها و لگن را اضافه کن

برای قفسه سینه، چند نوار کاغذی منحنی در دو طرف مسیر مرکزی بچین. یک نوار باریک عمودی هم در جلوی میانه قفسه سینه برای نمایش ساده جناغ در نظر بگیر. تعداد نوارهای این مدل با تعداد واقعی دنده‌ها یکسان نیست. از این کاردستی برای شمردن استخوان‌ها یا آموزش اتصال دقیق همه دنده‌ها استفاده نکن.

لگن را به شکل یک قطعه پهن سفید زیر تنه قرار بده و جای شروع دو پا را در دو طرف پایینش مشخص کن. پیش از چسباندن، فاصله قفسه سینه و لگن را نگاه کن؛ نباید همه قسمت‌ها روی هم بیفتند. حالا بخش‌های ثابت تنه را با لایه نازک چسب بچسبان و چند دقیقه صبر کن تا کاغذ جابه‌جا نشود.

نصب دست‌ها و پاها در کاردستی اسکلت انسان

ران، ساق و کف پا را جدا بچین؛ چسب فقط اتصال کاغذهاست.

۶. بازو و ساعد را جدا از هم بچین

بالای دو بازو را کنار بخش شانه‌ها بگذار. زیر هر بازو، دو نوار باریک ساعد را موازی هم بچین و در انتها کف دست را قرار بده. محل بین بازو و ساعد را برای آرنج مشخص کن. برای نسخه ثابت، همه قطعه‌ها را به زمینه بچسبان. این راه ساده‌تر است و حمل تابلو را راحت می‌کند.

اگر می‌خواهی یک دست حالت خمیده داشته باشد، از همان ابتدا زاویه بازو و ساعد را روی زمینه تنظیم کن و سپس بچسبان. یک نوار بلند از شانه تا نوک انگشت‌ها نگذار؛ در این صورت محل آرنج و تفاوت بازو و ساعد معلوم نمی‌شود. کارت «آرنج» را کنار محل اتصال بگذار و راهنمای کارت را با یک خط کوتاه نشان بده.

۷. ران، ساق و کف پا را مرتب کن

دو قطعه ران را زیر لگن قرار بده. پایین هر ران، دو نوار باریک‌تر ساق را کنار هم بچین و بعد کف پا را اضافه کن. محل زانو باید بین ران و ساق مشخص باشد. مدل را قبل از چسباندن از کمی دورتر نگاه کن تا طول دو پا خیلی متفاوت نباشد و همه قطعه‌ها داخل زمینه جا شوند.

در عکس، ممکن است تکه چسب باریکی در محل اتصال قطعه‌ها ببینی. این چسب فقط اتصال کاغذها را نشان می‌دهد و مدلِ غضروف یا رباط نیست. برای تابلو، نسخه ثابت کافی است. اگر حرکت را می‌خواهی نشان بدهی، مدل مفصل را جدا بساز تا لازم نباشد همه بدن کاغذی را از زمینه جدا کنی.

ساخت مدل ساده مفصل با لولای کاغذی

لولای کاغذی، تغییر زاویه در محل اتصال دو قطعه را نشان می‌دهد.

۸. دو نوار را با چسب کاغذی به هم وصل کن

دو نوار مقوایی حدود ۳ در ۱۲ سانتی‌متر را روی میز بگذار. دو سر کوتاهشان را نزدیک هم قرار بده و یک فاصله باریک، حدود دو میلی‌متر، بین آن‌ها نگه دار. یک تکه چسب کاغذی روی محل فاصله بچسبان و از پشت هم اتصال را تقویت کن. چسب باید انعطاف داشته باشد تا دو قطعه از همان محل تا شوند.

یکی از نوارها را ثابت نگه دار و نوار دیگر را آرام بالا بیاور. زاویه دو قطعه تغییر می‌کند. اگر مقوا از وسط خم می‌شود، نوارها را محکم‌تر انتخاب کن و حرکت را در محل اتصال انجام بده. برای حرکت دادن، فشار زیاد وارد نکن. این دو نوار، وسیله‌ای برای توضیح اتصال و خم شدن هستند؛ شکل دقیق بازو و ساعد را ندارند.

۹. تفاوت مدل با مفصل واقعی را بگو

در ارائه بگو: «این لولای کاغذی نشان می‌دهد دو قطعه در محل اتصال می‌توانند نسبت به هم حرکت کنند.» بعد اضافه کن که در بدن، استخوان، مفصل و ماهیچه با هم کار می‌کنند. چسب کاغذی نه غضروف است و نه ماهیچه. در این مدل، دست تو نیروی حرکت را وارد می‌کند؛ در بدن، ماهیچه با کوتاه شدن، استخوان را می‌کشد.

آرنج را فقط یک نمونه برای توضیح حرکت لولایی در نظر بگیر و نگو همه مفصل‌ها مثل این مدل‌اند. برای مقایسه، حرکت شانه را آرام در حالت معمول نگاه کن و تفاوتش را توضیح بده. لازم نیست برای آزمایش، دست یا پای کسی را بکشی یا مفصل را به زور خم کنی. مشاهده حرکت عادی خودت کافی است.

نام‌گذاری و ارائه کاردستی حرکت بدن در کلاس

شش کارت برای جمجمه، ستون مهره‌ها، قفسه سینه، لگن، اندام بالایی و اندام پایینی آماده کن. اگر جا داری، نام آرنج و زانو را هم اضافه کن. کارت‌ها را روی قطعه‌ها نچسبان؛ کنارشان بگذار تا شکل ماکت دیده شود. یک خط راهنمای کوتاه کمک می‌کند بیننده بداند هر نام به کدام قسمت مربوط است.

ارائه را کوتاه تمرین کن: اول نام پروژه و ارتباطش با علوم پنجم را بگو، بعد سه بخش ماکت را معرفی کن و در پایان لولای کاغذی را حرکت بده. اگر به موضوع جانوران هم علاقه داری، کاردستی دنیای جانوران برای یک فعالیت جدا مناسب است. موضوع آن دسته‌بندی و ویژگی جانوران است؛ ماکت فعلی، اسکلت انسان را به شکل ساده معرفی می‌کند.

پرسش‌های رایج درباره کاردستی اسکلت بدن کلاس پنجم

باید همه استخوان‌های بدن را در ماکت بسازیم؟

خیر؛ این نسخه برای شناخت بخش‌های اصلی است. تعداد قطعه‌های کاغذی را تعداد استخوان‌های بدن حساب نکن. برای نمونه، کف دست کاغذی ما یک قطعه است، اما دست واقعی استخوان‌های متعددی دارد. اگر تکلیف معلم درباره شمارش یا نام دقیق استخوان‌هاست، از تصویر کتاب کمک بگیر و مدل را متناسب با همان تکلیف کامل کن.

می‌توانیم با کاغذ معمولی کار کنیم؟

بله؛ برای تابلوی ثابت، کاغذ سفید معمولی هم مناسب است. فقط چسب را کم بزن تا سطح کاغذ چروک نشود. مدل لولا به مقوای محکم‌تر نیاز دارد. اگر درباره جنس وسیله‌ها کنجکاوی، کاردستی حالت‌های ماده یک موضوع جدا دارد؛ کاغذ نرم هم در شرایط معمول، جامد است.

چطور ماکت را به مدرسه ببریم؟

بعد از خشک شدن چسب، تابلو را داخل پوشه بزرگ یا بین دو مقوای محافظ بگذار. مدل لولا و کارت‌های جدا را در پاکت نگه دار. قبل از حرکت، یک بار همه قطعه‌ها را بررسی کن. برای ساخت جعبه محافظ با اندازه دلخواه، آشنایی با کاردستی حجم‌های هندسی هم می‌تواند کمک کند.

منابع: سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی، علوم تجربی پنجم دبستان، سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶، درس حرکت بدن؛ بنیاد نمورز، KidsHealth، بخش‌های Your Bones، Your Muscles و Bones, Muscles, and Joints. اندازه‌ها، شکل قطعه‌های ساده و روش ساخت لولای کاغذی، پیشنهاد عملی این آموزش برای کاردستی دانش‌آموزی هستند.